Museum in oorlogstijd | Het geheim van het Mauritshuis afl. 4

00:00:03: Het is augustus.

00:00:08: Terwijl de wereld z'n adem inhoudt en nazi Duitsland op een punt staat, Polen binnen te vallen gaan in Den Haag... ...de deuren van het Mauritshuis opslot.

00:00:17: De oorlog komt gevaarlijk dichtbij en binnen wordt er gewerkt aan een plan om Nederlands meest kostbare kunstschatten te redden.

00:00:26: We hadden toen een hele goede directeur Wilhelm Martin En die vervoelde gewoon dit gaat mis En wat hij dan voor elkaar krijgt, is dat er geld vrij wordt gemaakt... ...voor het Mauritshuis niet voor een ander museum om een kunstkluis te maken in de Kelder.

00:00:40: In Souterrain en dan heeft ie wel een soort lijst gemaakt van meisje met de parel.

00:00:44: die moet natuurlijk als eerste gered worden was toen ook al heel populair.

00:00:48: De hele collectie wordt gemerkt in de kleuren van de Nederlandse vlag zodat-ie geëvacueerd kan worden.

00:00:54: Als de orde echt uitbreekt in mei-Neeuwzeertighels, dat Duitsers Nederland binnenvallen... dan heeft het Mauritshuid die eigen kunstkluis.

00:01:01: En dat was echt heel bijzonder want geen enkel ander museum in Nederland had dat.

00:01:06: Je hoorde zojuist conservator Quinten Büvelot van het Mauritshuis.

00:01:10: Die gloednieuwe, bomvrije kelderkluis is een indrukwekkend gezicht.

00:01:16: Diep in het soeterrein verborgen en gebouwd met een massief betonnen plafond van bijna twee meter dik!

00:01:23: En daar, in die kluis verblijft het bekendste meesterwerk uit het Mauritshuis.

00:01:28: Het meisje met de parel!

00:01:30: Maar als snel heeft Martin twijfels... ...want dagelijk ziet hij talloze gevechtsvliegtuigen boven zijn hoofd vliegen.

00:01:38: Duitse bomenwerpers op weg naar Engeland.

00:01:41: Dit kan niet lang goed gaan moeten hebben gedacht.

00:01:45: Ja, Martin is niet lekker gaan slapen.

00:01:47: En dus besluit hij tot een rigoureuse maatregel.

00:01:51: De topstukken uit de collectie De rembrands, het putteltje, het gezicht op delft en de stier van Paul Spotter moeten weg uit een haag.

00:02:00: De grote werken worden in toeken gewikkeld... ...en de kleinere schilderijen in kisten gestopt om vervolgens via een omweg naar het zuiden te worden gebracht met als eitbestemming de Sint-Pietersberg in Zuid-Blinburg.

00:02:13: maar één werk ontbreekt.

00:02:16: Terwijl de medewerkers de schilderiën in vrachtwagens laden loopt Martin zo onop van het mogelijk met een middengrootpakket in zijn hand naar de treinstation van Den Haag.

00:02:27: En in dat pakket zit iets van onschatbare waarde.

00:02:31: Het is zo'n belangrijk schilderij, dat gaat dan niet zomaar met een vrachtwagen mee... maar Martin neemt het onder zijn arm en gaat met de treien van Den haag naar Mastricht?

00:02:39: Eerste klas, dat wel, eerste klas ticket.

00:02:42: Toevallig vond ik een declaratie terug want zo weten we dat.

00:02:45: Terwijl het spoor om de Martin-dorschiet komt zijn eindbestemming steeds dichterbij De merkelgotten onder de Sint-Pietersberg.

00:02:53: Rijksbewaarplaats negen om precies te zijn.

00:02:56: Als de directeur er aankomt, moet hij eerst door ellen lange gangen en verschillende kluisdeuren... ...en daar in het diepe, diepe donker hangt hij op meisje met de pare op aan een ijzerenhek naast het tal van andere topstukken uit de Nederlandse schilderkunst.

00:03:15: En als hij vertrekt en afscheid neemt van de Nederlandse bewakers... ...stuur hij nog snel een telegram naar het Mauritshuis.

00:03:22: Dan schrijf je ook wel een briefje dat zij goed is aangekomen, maar hij laat haar dus niet zomaar gaan.

00:03:27: Terwijl het meisje onder de grond verdwijnt... ...verandert het statige plein rondom het Mauritshuis waar de Duitsers en NSB hun parades houden binnen de kortste keren in het absolute magcentrum van de natiebezitter.

00:03:52: Dit is Het Geheim van het Mauritshuis.

00:03:55: Een podcast van nationale Nederlander, partner van de MauritsHuis.

00:04:00: Mijn naam is Spinterse Bot en ik neem je mee door de geschiedenis... ...van een stadspalijs in de zeventiende eeuw tot een lege haalbmuseum in de Tweede Wereldoorlog.

00:04:15: En zoals je in de vorige aflevering kon horen, drukt elke directeur zijn eigen stempel op het Mauritshuis.

00:04:22: Waar de flampianten Abraham Bredius de collectie verrijkte met Ja toch wel spectaculaire aankopen, laat zijn opvolger Wilhelm Martin zijn stempen op een heel andere manier achter.

00:04:33: Eigenlijk niet door kunst te kopen maar door het kosten wat kost te redden.

00:04:38: En dus zijn we aanbeland bij de laatste stop van onze reis... ...een museum in oorlog!

00:04:47: Het is mei nigtien veertig en Nederland is op dat moment bezet.

00:04:51: De Tweede Wereldoorlog is nu echt begonnen en het Mauditshuis staat er toch ineens heel kwetsbaar bij.

00:04:57: Al op acht die mei, het Nederlandse leger heeft zich nog maar net overgegeven, staat ene Frans Graf von Wolf Metternich op de stoep.

00:05:06: Als hoofd van de Duitse kunstsuits komt hij hoogspersonelijk inspireren of de collectie wel veilig is.

00:05:12: Voor de nazis is dit museum namelijk van onschatbare waarde.

00:05:16: Wolf Metternich noemt het ter plekke op het Rijsmuseumna de belangrijkste kunstcollectie van het land En hij toont zich oprecht opgelucht dat de meesterwerken veilig zijn weggestopt in het zoeterrein.

00:05:30: Toch is dat alles behalve gerustzennend!

00:05:33: De Nazis zien de Hollandse meesters namelijk als onvervreembaar onderdeel van hun eigen Germanse rijk.

00:05:41: en precies die obsessieve liefde is levensgewaardelijk.

00:05:45: Want wat is er bezet uiteindelijk zelf aan plan met het Mauritshuis?

00:05:50: Net na de bezetting, dus in mei, de Duitsers komen wel kijken.

00:05:55: Dus dan vragen ze een onderhoud met meneer Martin die toevallig wel vloeiend Duits spreekt en helpt ook.

00:06:00: Dan komen ze kijken en dan concluderen ze, perfect!

00:06:03: Ziet er allemaal heel goed uit.

00:06:05: Wat vinden ze er perfect aan?

00:06:06: Het is

00:06:06: allemaal veilig gesteld, mooie rekken, klimaat... ...en wat zij dachten is, die oorlog gaan we winnen.

00:06:12: Nederland zou dan een soort provincie worden van Duitsland.

00:06:15: Nou,

00:06:15: heel fijn dat er zo goed voor die kunst wordt gezorgd.

00:06:18: Maar

00:06:18: ze zijn er niet meteen na het al die kunst maar in een auto.

00:06:20: en dan brengen we naar Berlijn bijvoorbeeld.

00:06:21: Absoluut

00:06:22: niet, maar dat is echt omdat ze dachten... Dat wordt toch allemaal van ons dus we sparen ons die moeite.

00:06:27: Nederland gaat van ons woorden?

00:06:29: Ja en die zekerheid van de naties is op dat moment de redding van de collectie.

00:06:34: Omdat ze denken dat de buit ja toch al binnen is laat ze de kluis voorlopig met rust.

00:06:40: Maar dat geldt niet voor alle kunstwerken.

00:06:42: De Duitsers willen maar wat graag bestracht leggen op een belangrijke collectie De vijfentwintigste schilderijen, waaronder de bijzondere Rembrandts die oud-directeur Abraham Bredius aan een museum in Bruiklijn had gegeven.

00:06:55: Omdat het om een bruiklain gaat breddeneren de Duitsers dat deze werken niet tot de eigen museumcollectie behoren maar nog steeds persoonlijk eigendoem zijn van Bredias.

00:07:06: en Omdat Bredius inmiddels in Monaco woont, wat de nazis als vijandelijk gebied beschouwen... bestempen ze zijn schilderijen als wijanderlijk vermogen dat ze direct in beslag mogen nemen.

00:07:19: Door uiteindelijk eindloos overleg en de keiharde claim dat de werken al aan de Nederlandse staat zijn beloofd... weet Wilhelm McTinn deze collectie ten oude nood uit Duitse handen te houden.

00:07:31: Maar dan bestaat het museum director dus om de topstukken te evacueren naar de merrogotten Naar de Rijksbewaardplaats, negen.

00:07:39: Met ja een soort van medeweten... ...van de natie bezetter.

00:07:43: Nou ze wisten net maar hoe zeg ik dat?

00:07:46: Dus je kan ook informatie met jou delen.

00:07:49: Maar ik geef je de helft.

00:07:51: Nee nee, het is goed verzorgd.

00:07:53: Maar de sleutel hou ik zelf.

00:07:55: Ja ja dus ik krijg de waarheid maar er wordt niet alles verteld.

00:07:58: En

00:08:00: dat is heel verstandig geweest, want wat je vaak aan het einde van de oorlog hebt... en nogmaals wij kennen de afloop.

00:08:04: Dan gaan er op een gegeven moment soldaten muuten.

00:08:06: Er is heel veel uithuizen geroefd natuurlijk.

00:08:09: Van allerlei burgers in Nederland.

00:08:11: En dat weet natuurlijk niet met je schilderijcollectie.

00:08:14: En toen was het in ons voordeel dat ze dus die sleutel niet hadden.

00:08:17: Ze wisten het wel en dat is gewoon papa nat houden en vooral niemand naar binnenlaten.

00:08:24: Ondertussen bevindt het Mauritshuis zich ineens in het epicentrum van bezet Nederland.

00:08:30: Over om en heen zijn de Nazis.

00:08:32: Martin is zijn museum voorlopig niet kwijt, maar moet vanaf dat moment balanceren op een risicantkort... ...om te voorkomen dat de Nazis het gebouw zelf volledig in beslag nemen.

00:08:43: Je moet voorstellen dat de overheidsgebouwen werden aanvangelijk, dus in mei veert.

00:08:47: Er wordt alles verzeegeld, maar vervolgens werd er ministerisch omgezet naar Duitse snits.

00:08:54: Cijs Inquart, die dan hier de macht heeft in Nederland.

00:08:58: Die zit hier echt onderhoek.

00:09:00: Maar en dat is heel bijzonder... Ze nemen het Mauritshuis niet over daar zorgt Martin wel voor.

00:09:04: maar het Maauses moet wel tentoonstellingen huisvesten dus die worden niet door het museum georganiseerd over Duitse kunst in allerlei vormen, Duitste boeken allemaal propagande.

00:09:13: Nou Martins zit daarmee in zijn maag probeert dat ook wel een beetje.

00:09:17: ja, nee, dat past niet en dat kan niet.

00:09:19: of er sinds alles moestjes Maar hij moet eraan geloven.

00:09:23: En dan moet je voorstellen dat in het Mouwenzijs en de Goudenzaal er allerlei openingen zijn, je ziet hakenkruizen... ...en ja allemaal nazies op die eerste rij met hele verhalen over Duitse Rijk.

00:09:35: En dat is echt uitgesproken in het Mauritshuis!

00:09:39: Hoe heftig dat werkelijk was, realiseer je pas als je jezelf in die situatie probeert te verplaatsen.

00:09:46: Het is een beklemende realiteit die de huidige directeur van de Maritjhuis, Martine Gosselinck niet loslaat.

00:09:54: Want wanneer zij in haar vertrouwde gouden zaal staat ontkomt ze niet aan die ene vraag?

00:10:01: Welke rol zou zijzelf aannemen als oorlog het museum binnendringt?

00:10:06: Het dwingt haar om na te denken over de onmogelijke spagaat waarin haar voorganger Martin zich destijds bevond.

00:10:14: Ik zag in die gouden zaal, zeis inkwart voor een schouwstaan.

00:10:21: Hij houdt daar een lezing en er staat ook een microfoon... ...en een capteerder en daar staat hij achter.

00:10:27: En ik zag de foto's en ik dacht echt, ik sta daar heel vaak ook mensen te verwelkomen... In

00:10:33: diezelfde zaal?

00:10:33: Ja,

00:10:34: in diezelfdelijke plek.

00:10:36: En dan kreeg ik echt even zo'n ongelooflijk naar gevoel van ja, jee minedi!

00:10:43: Die directeur die er toen was, Wilhelm Martin.

00:10:47: Die heeft moeten mee bewegen met deze mensen, heeft moeten praten met deze... ...mensen, heeft moet werken met deze mensen.

00:10:52: Hij heeft moeten toegeven aan de wensen van deze mensen.

00:10:56: Heeft af en toe ook gezegd nee dit doe ik toch echt niet.

00:10:59: Dus als een ballet dansen op een slapkoord de hele tijd nadenken ga ik naar links, ga ik na rechts bewegen.

00:11:04: Ik meest biedt ik verzet om maar erger te voorkomen terwijl hij eigenlijk al lang met pensioen dat moet zijn.

00:11:10: Maar op die plek gebleven is ter voorkoming van het feit dat er een pionnetje wordt neergezet waarmee je het eigenlijk alleen maar nog veel en veel en heel erg zou krijgen.

00:11:19: De bewuste foto, waar Martin net over heeft kun je over eens zelf bekijken via de link in onze shownotes... ...maar wij gaan nu even verder.

00:11:26: De toenmalige directeur besloot dus op zijn posten blijven... ...om de schade voor het baarshuis zoveel mogelijk te beperken Hoewel hij een volledige inbeslagname van het gebouw verkomt, moet hij toch compromisje sluiten.

00:11:40: Leidzaam moet hij toezien hoe het maushuis steeds vaker wordt gebruikt als een soort van propaganda... ...een PR-machine voor het nazisme.

00:11:48: Voor de bezetter is het mooie statige stadsbeleids namelijk Simpelweg het ideale decor.

00:11:55: Perfecte locatie, alle Duitse soldaten zaten hier Maar die wilde ook af en toe wat anders doen.

00:12:01: Die liepen dan ook, die mochten zomaar het museum inlopen.

00:12:04: Je hoefde geen kaartje.

00:12:06: Officieel zijn we een koninklijk museum.

00:12:08: dat mocht niet meer.

00:12:09: Koningshuis was gevlucht dus ook alle referenties daar aan werden weggehaald.

00:12:13: Mocht je het ook niet over hebben.

00:12:15: En dus dan zie je ook op briefapieren.

00:12:18: Koninklijk kabinet van Schildrijd is dan Rijkskabinet geworden want die mag geen verwijzing naar het Koningshuiz hebben.

00:12:25: Het moet een hele gekke tijd zijn geweest en ook heel bijzonder dat er in Zoutere, daar was altijd een congerge maar ook later werd dat een ambtenaar van administratie.

00:12:37: Want de congergen ging tijdens de oorlog met Peugeot.

00:12:40: en toen had Martins wist ik daar wil ik geen sympathisant van de Duitsers of Duitser in hebben.

00:12:47: En dan komt meneer De Groot met zijn gezin onder in het Mauritshuis wonen.

00:12:55: Martin had het goed gezien!

00:12:57: De nieuwe concierge, de groot die met zijn familie in het Soeteren ging wonen... ...was zeer oranje gezind en zelfs actief in het verzet.

00:13:07: Hoe het was om daarin dat grote gezin als kind op te groeien letterlijk onder de voeten van een Duitse bezetter... Daar horen we later in deze aflevering nog veel meer over.

00:13:17: Maar terwijl het gezin in het soeteren zo normaal mogelijk leven probeert te leiden zit directeur Martin boven de grond met een praktisch probleem Want de belangrijkste schilderijen zijn inmiddels in veiligheid gebracht.

00:13:30: En omdat alleen de leegleisen nog trooseloos aan de muren hangen... ...ja, zijn die museumzalen opeens pijnlijk leeg?

00:13:37: En met al die Duitse instanties om de hoek is Martin als er dood dat de bezetter die lege ruimtes definitief in beslag zou nemen voor eigen gebruik.

00:13:46: Om de Duitsers op afstand te houden bedenkt hij al in het begin van de oorlog een ja toch wel creatieve oplossing.

00:13:54: Hij moet het gebouw een nieuwe culturele functie geven.

00:13:58: En in overleg met het departement besluit hij de legehaalde zalen te gebruiken voor het organiseren van muziekconcerten.

00:14:06: Ilke Müller, historica en onderzoeker bij het Nieuwot, Het Nationale Institut voor Oorlogs, Holocaust- en Genocidesstudies vertelt hoe dat er in de praktijk uitzag.

00:14:23: concerten gehouden in de Margaret's Huis.

00:14:25: Ja, huiskamerconcerten.

00:14:28: In een heel sfeervol omgeving werden klassieke concerten gehouden voor zo'n zeventig-tachtig bezoekers konden erin.

00:14:36: Er zijn iets van vijftienduizend bezoeken geweest door de maanden heen.

00:14:41: Ja het is in ruim een jaar zijn concerten gegaan.

00:14:45: Dus het heeft echt wel een functie gehad.

00:14:49: Buiten op plein marcheren de lazen van de bezetter, maar binnen in het Bouwritshuis is daar even helemaal niets van te merken.

00:14:57: De muziek biedt trood en een zeldzame ontsnapping aan de grimmige realiteit.

00:15:02: Hoe bijzonder die ervaring was blijkt wel uit een intiem dagboek fragment... ...van één van de bezoekers dat Elke heeft teruggewoonden.

00:15:11: Oh dit concert jongens!

00:15:12: Dat was toch zo heerlijk?

00:15:14: Eerst is de omgeving al.

00:15:15: Zo'n mooie statige zaal van het Mouwritthuis Boven waar de stier van Potter hing, werd er een rustig echt op goede muziek uit publiek.

00:15:23: Mozart en Beethoven waren verrukkelijk... ...en bracht hij helemaal in een andere sfeer.

00:15:32: Binnenin het Mauritshuis klonken dus de prachtige noten van Mozart & Beethoven.

00:15:37: En leek het dus heel even als of de oorlog ver weg was.

00:15:40: Maar uiteraard was dat allemaal een illusie!

00:15:44: De Geep van de Nazis op de samenleving werd met de dag medogelozer.

00:15:48: Voor de Joodse bevolking veranderde het dagelijks leven in een razentempo... ...in een regelrechte nachtmerrie.

00:15:56: Ze werden stelsalmatig geïsoleerd, ontmenselijkd en beroofd van al hun rechten en hun vrijheden.

00:16:03: Dat Joodsen neerlanders al snel niet meer mochten meespelen of luisteren in de concertzalen was dan ook slechts een kille, burrokatische voorboden van een veel groter en gruwelijker systeem dat uiteindelijk zou uitmonden in massale deportaties en mort.

00:16:21: Ja, in de loop van de oorlog veranderde de positie... ...van muzici van Joods afkomst natuurlijk radicaal.

00:16:28: Daar kwam een scheiding tussen mensen die als Jood's werden bestempeld... ...en mensen die dat niet waren.

00:16:38: In januari, in ieder geval, werd er... ...mens van Joodse afkomst gedwongen om zich te laten registreren.

00:16:46: Toen in mei, vanaf hetzelfde jaar... ...werden Joods muzici ontslagen uit orkesten en in september... ...oneviertig werd die scheiding nog scherper gemaakt.

00:16:59: toen... ...mocht mensen van Jodse af komst niet meer bij openbare gelegenheden komen dus ook niet meer concerten bezoeken of daar spelen.

00:17:09: Een jaar later, in de zomer van tweeënviertig begon er masale rassia's en werden mensen... ...in grote talen gedeporteerd na vernieteringskampen.

00:17:21: Dus dat overkwam deze Joods

00:17:23: beroepsgroep ook.

00:17:29: Terwijl de naties het culturele leven boven grond steeds verder in een weergreep houden... ...speelt zich diep onder de vloeren van het Mauritshuis een heel ander leven af.

00:17:39: In het donkere soeteren woont namelijk de familie De Goot.

00:17:44: Waar?

00:17:44: de Goot wordt in nineteen-einenvertig aangesteld als beheerder van een pand, puur om te voorkomen dat er een NSB'er in een museum trekt.

00:17:53: Zijn zoon Menno goet hierop in de schaduw van de bezetter en ja probeer je dat eens voor te stellen.

00:18:01: Je bent een kleine jongen en jou thuis is de kelder van dit immense gebouw.

00:18:07: En terwijl jij beneden probeert te spelen en een normaal leven probeerd te leiden, stampen de Duitsers recht boven je hoofd door de zalen.

00:18:15: Het is een verstrekt onwerkelijke en beklemende jeugd waarin je als kind al piep jong leert je mond te houden... ...en niemand te vertrouwen.

00:18:27: Kella Fleck is de kleindochter van Menno.

00:18:30: Omdat de familie Nederland na de oorlog achter zich liet en naar Canada emigreerde, spreekt Kella Engels.

00:18:36: sinds een paar jaar woont ze zelf weer in Den Haag, in de stad van haar grootvader.

00:18:41: Ze had een ontzettend hechte band met hem.

00:18:44: Helaas is hij eind vorig jaar overleden maar door haar worden er herinneringen van Menno vandaag nog springlevent gehouden.

00:19:08: Die herinneringen gaan over angst en de constante draging van de naties, maar ook over verzet- en menselijkheid.

00:19:16: Want ja, de familie De Groot laat het er niet zomaar bij zitten.

00:19:19: omdat de officiële concerten boven in een museum inmiddels streng gecontroleerd worden door de bezetter besluiten de ouders van Menno in het diepste geheim hun eigen deuren te openen.

00:19:29: Voor de musicie die weigerde zich aan te sluiten bij de Duitse cultuurkamer ontstaat er in het zoeteren van de Mauritshuis een illegale, musicale vrijplaats.

00:19:40: Het is een prachtige vorm van ja toch wel muzikaal verzet en natuurlijk ontzettend dapper en bloedspannend om zoiets te organiseren.

00:19:49: Want wat moet je daar nou precies bij voorstellen?

00:19:51: En hoe ging dat eigenlijk in zijn werk

00:19:54: voor de mannen die in het gebouw waren, de secret mannen.

00:19:57: Dat was voor mensen van wat ik begrijp.

00:19:59: Mensen die aanwezig zijn, omdat ze iets hebben gedaan of zo, dus ze werden bezocht bij de Germans, denk ik.

00:20:12: Mijn vader remembert dat hij een look-out zou zijn en dan zou hij de mensen sneekken zodat zij concerten kunnen genieten.

00:20:23: Crazy, a little

00:20:24: boy doing

00:20:25: this.

00:20:27: You're in charge of somebody's life for a moment.

00:20:31: En ook recht onder de ogen van de bezetter.

00:20:34: It's

00:20:36: like they are playing the game or something you know.

00:20:38: let see what we can get away with but yeah...

00:20:42: Hoe durven ze dat?

00:20:43: Hoe kreeg je het voor elkaar?

00:20:55: Verstoppen in het volle zicht, Kella valt het perfect samen.

00:20:59: Het was een levensgevaarlijk kat en muispel met de naties... ...maar hij bleef niet bij het stiekem naar binnen smokkelen van mensen voor een uurtje verboden muziek in de kelder.

00:21:10: Terwijl het hoofdkortier van de Gestapo letterlijk aan de overkant van de straat zat... ...besloopt men de grenzen nog veel en veel verder op te rekken.

00:21:21: permanente schelplaats en conservator Quinten kan daar net als ik met zijn hoofd eigenlijk nog steeds niet bij.

00:21:28: De werkheid is echt gekker dan fictie, aan het eind van de oorlog als vooral de mannen gedwongen worden te werken in Duitsland de arbeidsaanzat dan zijn er ook heel veel onderduikers in het museum en we weten niet precies waar maar we denken op Zolder.

00:21:43: Dan zijn er al geen tentoonstellingen meer, want dan is de oorlog in alle hevigheid losgebarst.

00:21:47: Maar je kunt niet zomaar het Mauritshuis inlopen... ...want ook als je dat nu doet iedereen ziet dat jij daarin gaat en dat je zo harding een plain site is waar iedereen het kan zien.

00:21:59: Ik vind dat onwaarschijnlijk!

00:22:01: Hoe weten we dit?

00:22:02: dat die mensen hier hebben gezeten?

00:22:07: Nou, je begrijpt natuurlijk dat de informatie hierover.

00:22:09: destijds kon niks worden vastgelegd.

00:22:12: Het was echt heel gevaarlijk want als ze je vonden hadden zoals je onderdeuk voor de arbeidsaanzat werd je heel zwaar bestraft.

00:22:19: Je moest echt voorkomen dat je gepakt werd.

00:22:21: We weten van een verklaring na de oorlog... ...van directeur Martin, dat de onderduikers waren en die schrijft ook in een brief.

00:22:29: Dagelijks werden er meer dan dertig broden bezorgd... ...die onder hen allen werden verdeeld.

00:22:34: En dan ging het over onderduiken in het Mauritshuis... ...en nog een locatie in de buurt van het museum.

00:22:39: Maar dat moet er heel veel mensen zijn geweest.

00:22:41: Want Dr.

00:22:42: Brode is heel wil.

00:22:42: Ja

00:22:43: dagelijksi he?

00:22:44: Dus die waren niet voor een week!

00:22:46: En als je het gebouw kent, er woonden dus onderin een familie.

00:22:49: Dus dat kon dan even niet... De zolders waren leeg en het idee is ook dat ze daar hebben gezeten.

00:22:55: Maar als je weet hoe dat testtijds was, daar was helemaal niks maar daar was ook geen wasbak of wc.

00:23:01: Dus hoe dat allemaal geweest is, dat lees je niet.

00:23:05: Die

00:23:06: zenuwslopende realiteit met ongerduikers op solden en de nazis voor de deur houdt tot het bittere eind van de oorlog aan.

00:23:15: De spanning in en rondom het Mauritshuis bereikt in die laatste maanden van de oorlog een absoluut kooppunt.

00:23:22: Het zeventiende Eeuwse gebouw treilt op zijn grondvesten letterlijk door zware bombardementen iets verderop in de stad, in bezuide hout... ...waarbij het museum meer dan eens door het oog van de naald kruipt.

00:23:35: Die bom was zo sterk dat bijvoorbeeld ruiten in het Mausland wel kapot waren.

00:23:39: En stel nu dat die bom die dus op de verkeerde plek was gevallen nog iets dichterbij was gekomen?

00:23:45: Wat was er dan gebeurd?

00:23:48: Wanneer er een boom op het nabijgelegen gebouw van de eerste kamer valt, is de luchtdruk zo enorm dat de ruiten in het soeterrein van de Mauritshuis alsnog aan Diggeles padden.

00:23:58: De glas scherven regenen rechtsteeks... ...in het wichtje van Meno's pasgeboren broertje die wonderboverwonder ongedeerd blijft.

00:24:07: Het gezin overleeft de oorlog en dan na vijf lange donkere duisteren.

00:24:13: jaren valt er rust over het centrum.

00:24:17: Hoe die lang verwachte bevrijding er vanuit het museum uitzag, tekende Menno de Groot later op in zijn memoiris.

00:24:24: Eelke leest zijn herinneringen aan dat moment voor...

00:24:45: Om ongeveer half negen klonk gejuich in de verte.

00:24:49: Aan de overkant ging een deur open, jongens kwamen naar buiten, Duitsland heeft zich overgegeven.

00:24:55: De bevrijding is gelukkig een feit... maar met de vrede komt ook het moment van de afrekening.

00:25:02: De gebouwen rondom het Mauritshuis vormen ineens het decor van de ondergang van de naties.

00:25:07: Vanuit de ramen van de museum heeft de familie de groot een eerste rangs uitzicht op deze historische schoonmaak.

00:25:14: Op één specifieke mei-dag in nineteen vijf en veertig zien ze zelfs hoe de belangrijkste land veranderen van Nederland voor een neus in de kraag wordt gevat.

00:25:23: Hij zag de arrestatie van Anton Mussert.

00:25:25: Mussert werd daar aan de overkant van de straat gearrestreerd en afgevoerd.

00:25:30: Musselt stapt naar buiten met een opgeronde rode kleur drukbratend, hij werd in de auto gezet en weggereden... En op dat moment vloot mensen de grote hart op zijn vingers.

00:25:41: een klonkige juich van de omstanders.

00:25:44: De NSB-leider werd eindelijk meegenomen, het symbool van collaboratie werd letterlijk voor de deur van het museum weggevoerd.

00:25:53: Hoewel het landvrij is... ...is de oorlog voor de familie de groot daarmee niet zomaar verdwenen.

00:25:57: De litteken zitten logischerwijs diep.

00:26:00: Ze leefde al jarenlang in het hool van de leeuw en zagen met eigen ogen hoe sommige landgenoten de Duitsers hadden omarmd.

00:26:08: Omdat ze na de bevrijding eigenlijk niet meer wisten wie ze nog wel of niet kon vertrouwen, nam de familie uiteindelijk een drastisch besluit.

00:26:52: Terwijl de familie de groot hun verleden achter zich laat en in Canada aan een compleet nieuw leven begint, staat Nederland eigenlijk aan de vooravond van een heel ander nieuw hoofdstuk.

00:27:02: Maar wie in die eerste weken na de bevrijding het Maudshuis binnenstapt treft nog altijd een kaal en ook wel leeg gebouw aan.

00:27:10: Het gevaar is dan wel geweken, maar de pronkstukken liggen nog steeds diep onder de grond verborgen in de mergelgotten van de Sint-Pietersberg.

00:27:18: Je zou misschien denken, hupp!

00:27:20: We halen het meisje met de paroën en de andere schilderijen direct uit hun scheelpraats hangen ze weer op en we gaan over tot de orde van de dag.

00:27:28: Toch voorloopt de terugkeer van de meesterwerker net even iets anders...

00:27:32: Wat er gebeurt, is de collectie van Mouset maakt een soort toeneen om iedereen te laten delen in de feestvreugde.

00:27:38: Dat dat er ook allemaal nog was.

00:27:39: Door het land heen?

00:27:40: Doordland heen zeker en... Een vrijheidssoenee

00:27:43: of zo.

00:27:43: Een vrijhetssoeneer men vond ook want natuurlijk de mensen in Nederland waren bevrijd maar ook Rembrandt en Vermeer.

00:27:49: die waren ook bevrijdt letterlijk.

00:27:51: Die kon dan natuurlijk na al die jaren weer naar buiten, daarmee bedoel ik uit de opbergplekken.

00:27:58: De kunst als troost middag.

00:28:01: Ja, ik snap dat wel.

00:28:02: Dat je dat ook wil zien en dat er daar ook nog was.

00:28:07: Maar die feest vreugde staat in contrast met een hele andere realiteit... ...een pijnlijke realiteit want lang niet alle kunst in Eerland was veilig.

00:28:17: Terwijl de topstukken grootsendeels gereed waren... ...vond er boven de grond een medogeloze plunderingplaats.

00:28:23: Vooral Joodse families werden het slachtoffer van de naties... ...die de muren van hun huizen leegtrokken.

00:28:29: Als je het woord roofkunst hoort, klinkt dat al snel... ...als over midden in de nacht stiekem een schilderij van de muur wordt gehaald.

00:28:37: Maar in werkelijkheid ging er vaak een stuk killer en bureaucratischer aan toe.

00:28:42: De roof had heel veel verschillende vormen in die tijd.

00:28:47: Die oudse bevolking werd gedwongen om gaandeweg steeds meer besittingen... in te leveren en dat is onder andere kunst geweest.

00:28:59: Dus zij moesten hun cultuur goederen, hun kunstwerken, hun kostbaarheden inleveren bij de Lierobankt.

00:29:04: Dat was een Duitse rovinstancie.

00:29:07: Dat waarschijnlijk een klippenclaar roof.

00:29:11: En daarnaast nadat mensen zijn weggevoerd naar vernietigingskampen werden hun leegstaande huizen legerhaald.

00:29:20: gepulsd werd dat vaak in Amsterdam in omstreken genoemd.

00:29:24: Daarnaast is het ook zo dat Joodse eigenaren zelf van alles hebben verkocht om te kunnen overleven.

00:29:32: Om bijvoorbeeld hun onderduik te kunnen betalen.

00:29:36: Eigenlijk was waar de naties op volledig bezitsverlies gericht, alles moest worden weggehaald.

00:29:41: De rechten, de vrijheden... ...de besittingen en uiteindelijk het leven van de Joodze bevolking.

00:29:47: dus mensen hadden niks meer om van te bestaan.

00:29:51: En dan was het heel... Prittig als je nog wat kunstwerken had die je kon verkopen.

00:29:57: De sporen van die massale kunstroof zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar, ook in het Malitzhuis.

00:30:04: Het museum behert momenteel vijfentwintig schilderijen met zo'n oorlogsgeschiedenis... ...de zogenaamde NK-collectie oftewel het Nederlands Kunstbezit.

00:30:14: Dit zijn kunstwerkerdien na de bevrijding door de geallieerden uit Duitsland zijn teruggehaald.

00:30:19: Daaronder bevinden zich mogelijk stukken die tijdens de oorlog onder dwang zijn verkocht of geconverskeerd.

00:30:25: Als je hier meer over wil weten, ga dan even naar de link in de shownotes want hier kun je namelijk alles vinden over deze collectie.

00:30:32: Bij de recuperatie dat is teruggehalen van de kunst uit Duitsland wat een enorme onderneming is geweest.

00:30:37: daar was wel heel duidelijk het idee.

00:30:40: er is een groot deel vrijwillig verkochte maar daarnaast is er een deel geroofd, vooral van Jood's particulieren en kunsthandelaren.

00:30:51: En dat geroefde deel was het de bedoeling om terug te geven.

00:30:54: Dat is de theorie maar in de praktijk zie je dat een teruggaan voor proces... ...is heel moezaam van de grond gekomen.

00:31:00: Dat was ook iets heel moeilijks.

00:31:03: Heel vaak waren er eigenaar vermoord.

00:31:06: Er waren geen getuigen meer, de administratie was weg.

00:31:10: Mensen hadden enorm oorlogs trauma, hadden soms niet de energie... Ja, voor iets anders dan hun leven weer proberen op te bouwen.

00:31:19: Maar wat ook heeft meegespeeld is een kwestie van prioriteiten denk ik en je ziet dat inderdaad schepijn in de politiek na de oorlog was toch sterk die idee.

00:31:30: We moeten de schouders eronder zetten we moeten het land weer opbouwen en heel erg op het nationale gericht concept eigenlijk.

00:31:39: Het was niet zo dat het Joods leed, wat er gebeurd was met de Joodse bevolking... ...dat dat vergeten werd of dat het niet telde.

00:31:49: Maar het werd ingeweef in een soort nationaal verhaal van dit hebben de Duitsers ons aangedaan en nu gaan we herrijzen, nu gaan wij weder opbouwen.

00:31:59: In de museum hangen ook schilderijen met een natieverleden waarvan het verhaald een andere wending nam.

00:32:05: Eén van de topstukken van de museum is daar het perfecte voorbeeld van.

00:32:08: Het al laatste zelfportret van Rembrandt.

00:32:11: Voordat dit meeste werk door de staat werd aangekocht legde het een hele reis af.

00:32:16: Er is een fantastisch mooi zelfportrett, het laatste self-portret... ...van Rembrandd voor zijn overleiden.

00:32:22: Dat hangt nu in Mauritshuis.

00:32:24: Dat schilderij heeft ook echt een oorlogsgeschiedenis.

00:32:28: Dat was van broer en zus Rateno van Duits-Jootse Afkomst.

00:32:34: Zijn net op tijd hebben ze uit Duitsland weten te vluchten.

00:32:38: Zes naar Engeland, horen Ernest naar de Verenigde Staten.

00:32:43: En zij probeerden van daaruit hun schilderij dat ze in Bruiklein hadden gegeven aan het Rijksmuseum terug te krijgen... ...want zij hadden door dat het helemaal mis aangaan was in Europa.

00:32:54: Dat is niet gelukt.

00:32:56: Toen kwam er duitse invasie en zodra de Duitsers de macht hadden in Nederland eigenlijk meteen werd dat schildrij uit het Rijn Museum gehaald als Duitse.

00:33:07: Bezit, zo werd dat gezien, die het hoort bij Duitsland.

00:33:11: Nu is het gelukkig in één van de bergplaatsen na de oorlog teruggevonden door Amerikaanse militairen.

00:33:20: Het is teruggehaald naar Nederland en toen heeft de rechtse herstelplaats gevonden.

00:33:24: Toen zijn gelukkerporen ze in eigen dome hersteld.

00:33:29: Ze hebben het schilderij terug gekregen en zij hebben toen verkocht aan... aan de Nederlandse staat en zo is het in Mauritshuis terechtgekomen.

00:33:39: Hetzelfde voortret van Rembrandt hangt tegenwoordig... ...in zaltien van het Mauritshuis, en kun je bekijken via de link in de shownotes.

00:33:46: De teruggaven aan de familie Ratenao was helaas niet altijd de afloop die je zou verwachten.

00:33:51: Pas eind jaren negenter ons zat er internationaal een breed besef dat de afwikkeling van deze roofkunst nog lang niet is afgerond.

00:33:59: Er volgt toch wel een grote inhalsslag.

00:34:02: Er starten uitgebouwde museumonderzoeken.

00:34:04: De onafhankelijke restitutiecommissie wordt opgericht... en het Nieuweld opent een speciaal expertisecentrum.

00:34:12: Ook in de zalen en depots van de Mauritshuis... bevinden zich dus schilderijen uit de NK-collectie.

00:34:16: Na advies van de Restitutiekommissie werden er de afgelopen jaren al acht schildereien... vanuit het Museum teruggeven aan de rechtmatige erfgename.

00:34:25: Rezend nog een werk genaamd Bosvijver met Salmesis en Hermaphroditis, dat beheerde tot de collectie van De Joodse Kuntverzamelaar Josef Gosschalk.

00:34:35: Maar omdat er nog steeds nieuwe archieve opengaan, is dit belangrijke speurwerk eigenlijk nooit helemaal afgesloten.

00:34:42: Het is toch heel complex onderzoek en je kan niet garanderen... ...dat een collectie die je even al hebt doorgekeken, dat daar niet alsnog informatie naar boven kan komen... ...die duidt op een problemaatse herkomst.

00:34:58: De zoektocht blijft dus verder gaan.

00:35:00: En daarmee zijn wij niet alleen aan het einde gekomen van deze aflevering,... maar ook van onze reis door de tijd.

00:35:08: De komende jaren blijft het museum zoeken naar een toekomstige rol waarin historisch onrecht wordt erkend en waar mogelijk herstelt.

00:35:16: Als ik nu door de zalen van het Mauditshuis loop, kijk ik vergoed anders naar dit gebouw.

00:35:26: En ja... dat klopt!

00:35:28: Ik zie niet meer alleen de schitterende Hollandse meesters en dat iconische werk hebt meisje met de paarl maar ik voel de lagen van vierhonderd jaar geschiedenis.

00:35:39: Ik hoor misschien wel ergens in de verte de echo... ...van de Brazillianse topinamba die hier ooit danste voor Johan Maurits, een manwienst voor tuin... ...deelt was gebouwd op de verschikkingen van de slavernij.

00:35:51: Ik ruikt de smulende as ergens van de verwoestende brand in zeventienvier.

00:35:57: Ik zie en vrees ergens de laatste van zijs in kwart in de gouden zaal, maar... Ik hoor godzendank ook de voetstapjes van de jonge menno De Groot... ...en de stiekeme muziek in de kelder.

00:36:09: Als ik lang weg ben geweest met vakantie en ik kom weer terug, denk ik... ...het staat er nog!

00:36:13: Ik ben altijd een beetje verrast.

00:36:15: Het Mauritshuis is zo blijkt veel meer dan een museum.

00:36:20: Het is een overlever.

00:36:22: Een stenen getuigen van de Nederlandse geschiedenis.

00:36:25: Met al zijn triomphe maar zeker ook met z'n litekens.

00:36:30: Alleen door... Alle versetten van de geschiedenis te omarmen, wil je het wagenzicht van dit stadsbeleidskennen.

00:36:36: En dat maakt een wandeling door het gebouw vandaag het dag misschien wel extra speciaal.

00:36:42: Dat hele Mauditshuis

00:36:43: is natuurlijk

00:36:43: ontzettend gelaagd... zowel in de gescheidenis maar ook in hoe ze de geschiednis tentoonstellen.

00:36:49: Bedankt dat je met mij mee wilde dwalen door deze zalen.

00:36:53: Dit was Het Geheim van het Maudit Huis,... ...een podcast van Nationale Nederlanden, partner van het MaauditsHuis.

00:37:01: Mijn naam is Spinde Sabot en tot het volgende geheim.

00:37:07: Vond je dit nou een leuke aflevering?

00:37:09: Abonneer je dan op het kanaal of laat een review achter.

00:37:12: dat waarderen we uit de raart enorm!